РУСНАК ИНФО

Єст вельо причини и ище вецей нєпоштредни поводи прецо сом ше одлучел обробиц тоту тему. Кед у питаню причини, представим их хронолоґийно. Як стипендиста польскей влади, опредзелєл сом ше концом 1959. року за студию под насловом Паралелне преучованє традицийней динарскей и карпатскей архитектури. У маю 1960. року з колеґом Казимиром Пудлом рушели зме ше до Бєщадох, дзе зме и попри глєданя, нє застали анї древени хижки, анї Лемкох. Коло главних драгох стали древени церкви, а у горских заруценїскох нє було анї того. Установело ше же Лемки були преселєни до України або на териториї Заходних польских жемох, медзи иншим и до Вроцлавского войводства, одкаль ше ми рушели глєдац найстарши елементи славянскей будовательней технїки.

Нєзвичайно документовани реферат М. Ковача, написани пред трома и пол децениями, одлични як цалосц, нажаль у дзепоєдних чувствительних премисох нє витримал часову пробу. То „проблем походзеня Русинох" хтори за Ковача нє постої, як и тото „же мено Русин старша назва за припаднїкох українского народу, а тото же звичайни чловек з народу ту оддалєни од свойого матичного народу, и просторно и часово, нє прилапює термин Українєц, саме по себе розумлїве".(б. 219) О обидвох тих питаньох ше и нєшка водза оштри науково полемики медзи польскима и українскима науковцами.

Нєпоштредни поводи, за хтори сом гварел же их єст ище вецей як причини, наведзем тиж хронолоґийно, а шицки вони вязани за сам конєц 20. и початок 21. вику. Пошвецел сом ше, насампредз, читаню текстох двох польских Лемкох хторих сом упознал у нашей жеми и хтори свойо викладаня обявели у Зборнїку роботох зоз Трецого шветового конґресу Русинох (Руснацох, Лемкох), Руски Керестур 1997. року. Предсидатель Здруженя Лемкох у Польскей Андрей Копча, подношаци звит о роботи медзи двома велькима сходами, гварел медзи и ншим и шлїдуюце: же Лемкох у Польскей єст медзи 60 и 70 тисячи и же точне число чежко утвердзиц, з оглядом на тото же уж 50 роки жию розошати, алє и прето же ше шицки Лемки нє вияшнюю як таки. Єдни ше тримаю як Українци, други як Лемки и Українци, єст и таких цо ше чувствую як Поляци, алє єст вельо и тих цо нє припознаваю же су анї єдно анї друге, а свою припадносц виражую на лемковских манифестацийох. Таке вияшньованє и поступанє углавним пошлїдок акциї „Висла“, хтору 1947. року запровадзели польски власци виганяюци Лемкох (як часц українского народу) зоз завичайних крайох Нїзких Бескидох у Карпатох.

У виложеним розпатраню по цифрох хибя два барз важни числа: перше, же депортованим було першобутно забранєне врациц ше до старого краю 25 роки (тото було познєйше дакус ублажене, або ше тим цо ше скорей врацели „препатрело през пальци" кед ше самоинициятивно почали врацац до Бескидох после Ґомулкового врацаня на власц) и друге, цо барз важне, же у каждим населєню дзе були розселєни Лемки могли представяц нє вецей як 49% укупного числа жительох. З предходним у вязи, треба здогаднуц на барз присутни у науки попатрунок по хторим тот цо поднїма депортациї других, рахує (голєм у подсвидомосци) з тим же ше на терени хтори облапени з пацификацию, у доглядним чаше, годно (и зосце) врациц лєм мале число вигнатих. Гоч Лемки нїґда нє прилапели тото цо им зробене, заш лєм треба буц смутни же ше лєм їх нєзначна часц врацела до завичаю, а цо з одредзеним ризиком мож було зробиц уж од 1956. року.

„Найгорше тото,“ предлужує А. Копча, „же векшину творя ткв. шветочни Лемки, поготов тоти цо ше народзели 'у цудзини', т.є. тоти цо ше народзели на Долнїм Шльонску. Правда же Лемки роками нє могли бешедовац зоз своїм гласом; же нас власци аж до 1989. року нє припознавали як окремну народносц, алє лєм як часц українского народу. Та и тоти цо ше фамелийно врацели до завичаю, до Карпатох, бо полвиковни живот у дияспори зробел свойо. Прето главни задаток нашого здруженя“, закончує Копча, „застановиц тот процес.“Ш1Ґ

Петро Трохановски у своїм викладаню наглашел же Здруженє Лемкох, основане 1989. року, нє мало нїяку помоц од держави, а же високи державни чиновнїки наглашовали же Лемки нє були досц замерковани пре процивенє Українцох. „Лемковска бесида" як квартальнїк виходзела у 300 прикладнїкох, а українске „Наше слово" у тиражу даскельо тисячи прикладнїкох. Трохановски додава же ше и зоз казательнїци бешедує процив лемковского Здруженя и же нєволя у тим же Грекокатолїцка церква у Польскей у ствари – Українска католїцка церква (б. 91-92). На початку нового милениюму обявена у Новим Садзе кнїжка Владимира Шанти „Ениґма Русини – Руснаци - Рутени“, 2002. року, а у беоґрадскей „Политики“ ше у октобре 2003. року оглашел двоглас Михайла Горняка и Владимира Бильнї у хторим пише же Церква после початного жичлївого становиска, з нагоди снованя Союзу Руснацох и Українцох 1991. року, одступела од потримовки нє жадаюци „прилапиц ризик траценя угляду яки здобувани виками“ з политику чуваня руснацкого/руского идентитету як такого („Политика“ число 32298). Бильня, медзитим, спомина роботу Националного совиту Руснацох и у тим видзи намири насилней денационализациї, односно українизациї Руснацох („Политика“ число 32306).

Рок познєйше, у варшавских тижньових новинох „Политяка" у чишлє 40 (2472) обявени аж два статї о Лемкох у Польскей. Автор першей статї, Артур Ґузицки, нашироко пише о пробованю, концом Першей шветовей войни, же би ше на часци териториї новей польскей держави створело лемковску републику. Тото роби прето „же ше звикло о Лемкох, хтори по 1947. рок жили у Бескидох, писац углавним у контексту акциї 'Висла'." (б. 68-69) Протаґонисти того пробованя виведзени пред Окружни суд у Новим Сончу, алє су на концу ошлєбодзени од вини. Пйотр Сажиньски у статї „Ни Никифор, ни Криничанин" пише же Никофоров музей у Романовки основани аж 1995. року, на ювилей 100-рочнїци малярового народзеня. „Даскельо роки познєйше, жалосни пре нєпреривни розправи коло снованя музею, писатель, етноґраф и историчар, автор вельких виставох цо були пошвецени Лемком, Антон Крох гирмел: 'То праве чудо! Тримам же то ище єдно заоставанє на драги лемковскей Голгофти, бо кед би ше (маляр) преволовал Ковалски або Новак и бул по походзеню зоз Кєлцу, вец би нє було нїяки проблеми'." (б. 60)

И

У дальшим тексту представим два попатрунки новшей польскей науковей литератури о Лемкох з пирка Анджея Квилецкого и ґу тому додам Календар подїйох Кшиштофа Квашнєвского, намагаюци ше вирно пренєсц їх оцени. У Квилецковим огляднуцу зоз 1994. року ше перше спомина два кнїжки: „Шлїдом Лемкох" (1999) Р. Райнфуса и зборнїк роботох „Лемки у историї и култури Карпатох" (1992) у редакциї Й. Чайковского. Иншак, польске интересованє за Лемковщину Квилецки дзелї на штири периоди, з котрих за нашу проблематику найинтересантнєйши штварти период – од 80-тих рокох 20. вику.

У своїх роботох авторе пишу же проблеми Лемкох у Польскей поставаю ознова значни осемдзешатих рокох прешлого вику. Єдна часц Лемкох ше, понеже одстранєни административни препреченя, врацела до горских крайох. Основани мали музей, справена церква, у „Нашим слове" ше почало обявйовац лемковски слупчок, роби уметнїцки ансамбл „Лемковщина", отримую ше младежски стретнуца „Лемкивска ватра". Почали ше виражовац нови тенденциї у дружтвено-политичним живоце Лемкох и постали актуални рижни етно-политични ориєнтациї – лемковска и проукраїнска. Лемки вше одлучнєйше виступаю з вимаганями за надополнєнє чкоди и же би ше им виправело нєправду зробену у акциї „Висла". У Кракове 1985. року одбранєна маґистерска робота о Лемкох, а 1983. и 1990. отримани науково конференциї о Лемковщини и Лемкох. Превладує становиско по хторим мадярски и словацки уплїви на южних Лемкох були моцнєйши, а польски уплїви слабше дїйствовали на сиверних Лемкох.

Цо ше дотика ґенези, у польскей, українскей и русийскей литератури єст даскельо концепциї о початкох Лемкох у Карпатох. Краковски археолоґ Михал Парчевски полемизує з гевтима українскима авторами (львовски историчар Иван Красовски) хтори – и попри жридлових фактох – або вообще виключую, або придаваю зошицким марґиналну значносц румунско-балканскей компоненти влашскей приселєнїцкей габи. Тому додава з часом нарастаци русийски фактор, а напредованє рутенизациї повязує з тенденцию стаємного насельованя. Польски науковци у своїх роботох наглашую же кед ше у публикацийох або дискусиї поруша питанє румунских миґрацийох у вязи з Лемковщину, українски колеґове то тримаю за атак на єдинство українского народу.

У дзепоєдних маґистерских и докторских роботох слово о „вирскей войни" яка водзена на териториї Лемковщини у медзивойновим периодзе, наглим ширеню православя, у хторих ше анализує причини и цек конфликту клера и вирних старорусийскей и промосковскей ориєнтациї и прихильнїкох проукраїнского напряму. Як остатнє, на православє 1932. року прешли дзепоєдни парохиї, а два роки познєйше почала дїялносц Апостолскей администрациї, хтора онєможлївйовала ґрупне напущованє католїчества на хасен Православней церкви и поцисковала українски уплїви на Лемкох.

Творенє лемковскей „републики" оценєне на основи роботи Кшиштофа Новаковского хтори пише: „Подїї зоз 1918-1920. року у Лемковщини указали же Лемки чувствую потребу самостойно одлучовац о своєй судьби и же при нїх постої свидомосц о заєднїцтве з братами хтори населюю южни схили Карпатох и намагаю ше як нєподзелєни зачувац лемковски етнїчни простор."

Дзепоєдни виглєдоваче наглашую же даєдни найзначнєйши питаня остали и далєй нєдосц преучени, та аж и нєдорушени. Нє преучене, наприклад, же у якей мири почитовани принцип добродзечносци у державней опциї же би ше часц Лемкох преселєла до України, анї пошлїдки такого просторного и духовного роздвойованя. Виостал тиж розробок питаньох хтори ше одноша на емиґрациї до ЗАД и Канади и сучасного розсельованя Лемкох у швеце и Польскей и їх контактох з родзину у завичаю, як и питаня уплїву преселєних Лемкох до України и там українизованих на становиско їх родзини у Польскей. И попри виглєдовацких усиловносцох и велїх роботох, наглашує ше на концу першого огляднуца же хибя пообщуюци, синтетични дїла о Лемкох и Лемковщини.

ИИ

Друге огляднуце А. Квилецкого (зоз 1997. року) будзе дакус ширше приказане. Наукова литература о Лемкох, тримаю найповоланши руководителє виглєдованя, численша од гевтей о Українцох у Польскей (б. 206), цо значи же Лемки интересантнєйша випитовацка катеґория.

О самим преселєню и його пошлїдкох приповедаю мемоари Лемкох, у виданю Вроцлавского универзитета (Мниейсзоśци є єарункацх загроżениа, под ред. Є. Ситка,Єроцłає 1996). У нїх ше находза здогадованя на траґични подїї, становиска и способ поступаня членох тей ґрупи у условийох загроженосци. Описани обставини у вязи зоз преселєньом до України (1944-1946) и Заходних жемох (1947) и знаходзеньом на новей жеми. Дзекуюци здогадованьом Ярослава Зволиньского, под насловом „Рапсодия за Лемкох", зоз хторим ше кнїжка закончує (б. 143-172), валал Флоринка (Флорянка, при Грябоєе) и його жителє (їх познєйши судьби, розселєносц и реинтеґрация) достати, можебуц найлєпши у литератури, опис лемковскей локалней заєднїци (б. 206). Редактор тей кнїжки наглашує окреме катарзични вредносци текстох за векшински, польски народ, бо го упутює на дистанцу ґу власному способу думаня. (б. 208)

И шлїдуюци два кнїжки, хтори розпатраю проблем идентитета Лемкох, споминаме „з другей руки". Дилеми идентитета (Марек Дзиеєиески, Боżена Пацтєа, Богдан Сиеєиерски, Дялематя тоżсамоśů) то дїло хторе ше опера на вецейрочни социолоґийни випитованя у валалох Нїзких Бескидох и Долнєй Шлезиї, у хторим ше указує на гетероґеносц Лемкох, їх вязу з територию, зявенями марґинализованя ґрупи, чувством однятей приватносци и еманципацийнима намаганями. Писателє Лемкох, у релиґийним и националним поглядзе, розкласовали до штирох катеґорийох: а) грекокатолїки хтори ше нє тримаю як Українци, б) православни хтори ше нє тримаю як Українци, в) грекокатолїки хтори ше тримаю як Українци, г) православни хтори ше тримаю як Українци. (б. 209) Интересантне же у тим подзеленю нє наведзени нїяки пропорцийни одношеня, нїяки постотки.

Еєа Мицхна автор кнїжки Łемкоєие. Група етницзна цзя нарóд? Кракóє 1995, а преучованя окончовала лєм у валалох заходней Лемковщини, з векшей часци у валалє Леśзцзяня. Интересовали ю два ключни проблеми: национални дуализем лемковскей ґрупи (два орґанизациї) и зависносц у дефинованю власного националного або етнїчного идентитету од вирскей припадносци. На питанє поставене у наслове, авторка одвитує: 1. релиґия у лемковскей заєднїци, цо парадоксалне, окончує два функциї – дезинтеґрацийну (жительох валала дзелї на два ґрупи: православних и католїкох, хтори ше зражую коло церкви) и интеґрацийну функцию, бо одлучує о заєднїцкей припадносци Восточней церкви и, у тим поглядзе, Лемкох розликує од Полякох, 2. национална катеґоризация швета медзи Лемками нє общеприлапена, а їх националну припадносц чежко єдноставно орисовац. Як констатує Е. Михна, векшина Лемкох хторих преучовала у валалє Лещина „и далєй дзелї швет на способ яки характеристични за етнїчну свидомосц: на 'своїх' и 'цудзих' (странских). Правда, дзепоєдни лемковски активисти ше намагаю, процивнє Лемком-Українцом, же би ше їх ґрупи обезпечело статус народносци, и з оглядом на значносц самоидентификациї у нєшкайшим чаше, анї тото нє нєможлїве, та тото питанє остава и далєй отворене“. (б. 209)

Автором двох напредку наведзених кнїжкох Анджей Квилецки пригваря, як социолоґом: 1. же занєдзбали проблем лемковских вязох з польску дружтвену заєднїцу (мишани малженства, сушедски одношеня, учасц у културних манифестацийох), и 2. же, тиж, препущели преучиц материялни стан Лемкох и квалитет їх маєткох на заходзе и на бреговитим востоку, цо без сумнїву мало и ма уплїву на стабилизацию населєносци або миґрациї. Прето слика о нїх, поготов о гевтих розошатих у ровнїнских заходних предїлох, нєподполна и поєдноставена.

З проблематику етнїчних подзелєньох медзи Лемками повязана и експанзия русинского руху, хтори пропаґує идею националней окремносци Карпатских Русинох. Од часу кед 1990. року у Ужгородзе основане Дружтво Карпатских Русинох, а 1991. року отримани Перши шветови конґрес Русинох, термин „русинство" (поль. русинизем), Карпатска Русия и програма осамостоєня Карпатских Русинох, направели вельке предзеранє. Инспиративну улогу на тим полю мали схопни и амбициозни науковци з америцкого континенту: историчар Павло Роберт Маґочи з Канади – нєспорни вожд карпаторускей емиґрациї, автор програмних декларацийох, статьох у часописох и рефератох на наукових конґресох (Царпатхо-Русянс, 1995, брошура у виданю Царпатхо- Русянс Ресеарцх Центер), як и социолоґ-политиколоґ Паул Й. Бест зоз ЗАД, автор роботох о проблему Лемкох (1. Лемки як микроетнїчна ґрупа, и 2. Москофилство медзи лемковску популацию), орґанизатор велького колективу Царпатхо-Славиц Студиес Гроуп, редактор Царпатхо-Славиц Студиес и Неєслеттер оф тхе Царпатхо-Славиц Студиес Гроуп.

У польскей науковей литераури уж обявени перши анализи феномена хтори наволуєме русинство – односно русински рух и русинска идея. Кшиштоф Квашнєвски, социолоґ з Универзитету „Адам Мицкиєвич" у Познаню, направел хронїку важнєйших подїйох у вязи з етнонимом, релиґиозним и политичним животом и националнима намаганями Русинох у периодзе од 18. по 20. вик (преклад календара у прилогу). Януш Албин, професор политиколоґиї на Вроцлавским универзитету, окончел анализу розвою русинского руху у 20. столїтию и одношеньох українских активистох ґу ньому. Конєчно, Ян Яцек Бруски, професор историї Яґєлонского универзитету у Кракове, у обсяжней студиї прешлїдзел историят и змист русинскей идеолоґиї, як и орґанизацийни форми того руху у його двох вариянтох: лемковскей и закарпатскей. (б. 210-211)

„Нє до конца ясне, “ читаме у розправи Я. Я. Бруского, „як ше до идеї карпаторуского народу уключує младолемковски рух, хтори по тераз инсистовал на националней самостойносци сиверней – польскей – часци Лемковщини. Медзи Лемками – як познате – на процивенє нє наиходзи повязаносц з братами зоз словацкей Лемковщини, алє ше питам чи ше и вони на исти способ одноша ґу Верховинцом зоз Закарпатя або ґу Руснацом бувшей Югославиї? Подозриви насампредз становиска широко похопеного явного думаня, бо ше елита националного руху уж зложела у потримовки карпаторусинскей концепциї.“ У закончуюцих надпомнуцох автор розправи поставя питанє: "Карпаторусински народ ище нє постої. Збули ше дзепоєдни, по моїм думаню, нєповратни процеси. Националне чувство, до хторого сцигла и у нїм дозрела велька ґрупа Русинох, нє мож порекнуц. Актуалне питанє глаши: чи русинство останє ориєнтация меншини, чи себе обезпечи превагу?

На концу того препатрунку новших публикацийох, призначме и факт же на факултетох наставаю маґистерски и докторски роботи пошвецени Лемком и Лемковщини. Дзепоєдни познєйше и обявени, а дзепоєдни оставаю у рукопису. За два з нїх А. Квилецкому познате же облапяю интересантни материял, а же су нє обявени, та их спомина. (б. 211)

У Социолоґийним институту Универзитета „Адам Мицкиєвич" у Познаню находзел ше концом 90-тих рокох рукопис маґистерскей роботи Малґожати Ксйонжек, хтора преучовала 18 валали и 4 городи Леґницкого войводства, дзе населєни преселєнци у акциї „Висла". Двасто випитовани особи пропорционално вибрала спрам ґрупней структури жительох. Циль виглєдованя бул одкриц у якей мири вира представя фактор националней идентификациї и утвердзиц медзизависносц медзи релиґийну припадносцу (грекокатолїцку, римокатолїцку, православну) и идентификацию з українску, лемковско-русинску и польску националносцу (М. Ксиążек, Одрęбноść народоєа и єязнаниоєа на прикłадзие Украиńцóє є Легницкием, Познаń 1994, праца магистерска є Инстятуцие Социологии УАМ. Промотор: проф. Крзясзтоф Кєаśниеєски).

Зоз проблематику, розличну од предходней, занїма ше у своєй докторскей дисертациї Стефан Дудра, учитель-педаґоґ, народзени у валалє Шпротава 1964, а тезу одбранєл 1996. року. треба, на початку, наглашиц же робота С. Дудри дава вельо вецей од того цо у наслове обецує: С Дудра, Łемкоєие на Сродкоєям Надодрзу є латацх 1947-1990, Зиелона Гóра 1996, праца докторска є Инстятуцие Хистории ЄСП. Промотор: проф. Хиероним Сзцзегółа. Коло обовязного представяня судьби лемковских жительох, хтори преселєни 1947. року на подруче срезох Нова Сол, Ґлоґов, Шпротова и Стшелце Краєньске, потим державней политики ґу тей ґрупи и одношеня Лемкох и польского жительства, а вец и Лемкох ґу представнїком власци на рижних уровньох, автор у шлїдуюцих поглавйох детально анализує прешлосц Лемкох у чаше Другей шветовей войни, цеки пресельованя до України у рокох од 1944-1946, як и ґенезу и розвой акциї "Висла". За кажди з тих проблемох приноши нову материю и применює нови приступ. А. Квилецки прешвечени же дисертация С. Дудри, хтору мал нагоду пречитац, кед ше ю евентуално обяви, будзе представяц вредну позицию у литератури. (б. 212)

ИИИ

Робота Кшиштофа Квашнєвского Русини – аспирациї националней самобутносци почина з напредку наведзенима дефинициями ендоетнонимох. Перши три роки у тим драгоциним календаре барз значни.

Коло 1745. року настала русинска енклава у Войводини

* Превжате зоз: Зборнїк роботох „Студиа Рутхеница" 10, Дружтво за руски язик, литературу и културу, Нови Сад, 2005, б. 51-61.