U našoj široj javnosti je prošlo skoro nezapaženo pojavljivanje jednog dela od kapitalnog znacaja za ovdašnju rusinsku nacionalnu manjinu - Gramatike rusinskog jezika Dr Julijana Ramača, redovnog profesora na Katedri za rusinski jezik i književnost Filozofskog fakulteta u Novom Sadu. Ne po prvi put u ovim našim burnim vremenima propuštamo da uočimo činjenicu da život ipak ide svojim ustaljenim tokom, makar i nekim sporednim puteljcima. Naime, u ovom slučaju se radi o potvrdi kontinuiteta u kulturnom, ako je to dovoljno reći - životu jedne od naših najmalobrojnijih nacionalnih manjina, bačko-sremskih Rusina.

Rusini, Rusnaci kako oni sami sebe češće nazivaju, doseljenici iz potkarpatskih krajeva u Ugarskoj u tadasnju Bačku (polovina 18. veka), iako malobrojni, održali su se na ovim prostorima, povećali svoju populaciju do mase sposobne za zivot i razvili do toga što jesu danas - prepoznatljivog kulturnog i nacionalnog identiteta. Činjenica da su u novostvorenoj Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca 1919. bili priznati kao nacionalna manjina slovenskog porekla pod imenom Rusi, Rušnjaci, Rusini – bila je u tom pogledu presudna, što se vidi iz stanja njihovih sunarodnika u podeljenim karpatskim oblastima koji su na priznanje nacionalnog identiteta čekali do početka 90-tih (za neke je došlo kasno, neki ga nisu dočekali ni do danas).

Ako je jezik jedna od osnovnih karakteristika svakog naroda, onda ovdašnji Rusini nemaju razloga za zabrinutost - u ovom delu prof. dr Julijana Ramača nalazimo potvrdu vitalnosti njihovog jezika, ako ne i kulturnog i duhovnog stanja. Očigledno da su bili u pravu njihovi stari koji su se na osnivačkoj skupštini "Ruskog narodnog prosvetnog društva" daleke 1919. godine, suočeni sa izborom izmedju ukrajinskog i "veliko-ruskog" ( ruskog) književnog jezika opredelili za kulturni i nacionalni razvoj zasnovan na narodnom, govornom jeziku: "…Mi imamo naš pradedovski ruski jezik koji smo doneli iz starog kraja", rekli su tom prilikom, "…naš narod ne želi da se odrekne i zaboravi svoj ruski jezik, već želi da ga usavršava … jezik kojim govorimo ima u sebi snagu i vitalnost daljeg razvoja i zato treba da na njemu razvijamo prosvetu našeg južnoslovenskog naroda i za njega vezujemo svoj opstanak u novom kraju koji je za nas već postao stari, pradedovski…".

Ova orijentacija je prihvaćena, jezik bačko-sremskih Rusina je kodifikovan sa slovenskim, ćiriličnim pismom (dr Havrijil Kosteljnik, "Gramatika bačko-rusinskog jezika", Sremski Karlovci, 1923.), uveden u sistem obrazovanja, na njemu su napisana brojna književna dela, udžbenici za obrazovanje od osnovnog do univerzitetskog nivoa, koristi se kao jedan od službenih jezika u AP Vojvodini, služi kao uzor za rešavanje problema kulturnog i nacionalnog razvoja rusinskim zajednicama u Slovačkoj, Poljskoj, Madjarskoj, Rumuniji i Ukrajini, u slavističkim krugovima je prihvaćen kao jedan od slovenskih jezika.

Polovinom 1995. u Slovačkoj je kodifikovan i jezik karpatskih Rusina koji žive na teritoriji podeljenoj izmedju pet država - Slovačke, Ukrajine, Poljske, Madjarske i Rumunije. U jeziku karpatskih Rusina ima više istočnoslovenskih karakteristika nego u jeziku bačko-sremskih Rusina, čime se sa ukrajinskim, beloruskim i ruskim svrstava u grupu istočnoslovenskih jezika. Uvodjenje karpato-rusinskog u obrazovanje, sredstva informisanja i javnu upotrebu u navedenim zemljama, medjutim, ide veoma sporo, varira od zemlje do zemlje, u zavisnosti od položaja i odnosa državnih vlasti prema rusinskoj zajednici.

U ovom delu dr Julijana Ramača, da preciziramo, radi se o gramatici jezika ovdašnjih, bačko-sremskih Rusina, koji sebe češće nazivaju imenom Rusnak/ Rusnaci, donetim prilikom doseljenja, a svoj jezik "ruski jazik", "naš ruski jazik", "naša ruska bešeda«. Koriste za sebe i naziv novijeg porekla Rusin/Rusini, koji su iz Ungvara/Užhoroda doneli njihovi školarci krajem 19-tog, početkom 20-tog veka, iz čega je izveden i naziv rusinski jezik, što se vremenom ustalilo i u srpskom jeziku i u zvaničnoj upotrebi.

Rusinski jezik je, kako to i ovim radom Dr Ramač potvrdjuje, praslovenskog porekla, formirao se u karpatskom arealu, na prostorima gde se stiču istočno-slovenski i zapadnoslovenski jezici i prirodno je što sadrzi karakteristike i jednih i drugih. Najveći deo leksike rusinskog jezika je praslovenskog porekla. Brojne rusinske praslovenske reci nalazimo u istim ili sličnim oblicima u svim slovenskim jezicima. Pored praslovenskih, u rusinskoj leksiki ima i pozajmljenica iz crkvenoslovenskog primljenih posredstvom crkvenih obreda i crkvenih knjiga iz riznice hrišćanske terminologije, kao i iz književnog jezika ugarskih Rusina 18/19. veka, tzv. j a z i č i j a, zatim iz madjarskog primljenih u prvom susretu sa Madjarima u 9. veku i novijih iz perioda do 1918., kao i iz nemačkog, rumunskog i latinskog, a posle doseljenja u Bačku do danas i iz srpskog jezika.

Autor tretira i ubedljivo dokazuje da rusinski jezik treba proučavati kao oformljeni sistem, a ne kao dijalekat ovog ili onog slovenskog jezika, odnosno kao samostalan slovenski jezik koji sadrži brojne zajedničke karakteristike sa jezicima i dijalektima karpatskog areala (slovačkim, poljskim, ukrajinskim), ali ne pripada ni jednom od njih. Pri tome, uporedjuje rusinski jezik sa jezicima i dijalektima karpatskog areala ne radi utvrdjivanja njegovog porekla i dokazivanja da se radi o samostalnom slovenskom jeziku, smatrajući da je dovoljnio ukazati na razlike koje su mu iminentne, već da bi iz leksičkog fonda i sistema rusinskog jezika (reči, oblici, konstrukcije, itd. ) koji se formirao u staroj postojbini Rusina izdvojio nove slojeve nastale u jeziku bačko-sremskih Rusina posle njihovog doseljenja u Bačku. Polazi od toga da je u staroj postojbini nastalo sve ono što je zajedničko bačko-sremskom rusinskom jeziku i jezicima karpatskog areala i dolazi do zaključka da su elementi kojih nema u karpatskom arealu a postoje u bačko-sremskom jeziku novijeg, najcešće srpskog porekla.

U razvitku govornog i književnog jezika ovdasnjih Rusina, naime, veoma važan momenat predstavlja doseljavanje u Bačku pre 260 godina. U novoj sredini, u novim uslovima života, bez značajnijih veza sa starim krajem, jezik se odvojen od karpatskih dijalekata razvijao pod snažnim uticajem nove materijalne i kulturne sredine u kojoj je dominirao srpski jezik. Pozajmljenice iz srpskog jezika su primane od doseljenja sve do danas - iz govornog i književnog jezika. Pozajmljenice iz srpskog jezika, iako prilagodjavane duhu i zakonitostima rusinskog jezika, prepoznatljive su u mnogim oblastima savremenog života – od nauke, prirodnih pojava, naziva ljudskog tela, bolesti, administracije, obrazovanja, privrede, trgovine, saobraćaja, zanimanja, sporta, osobina i veština, naziva stvari u domaćinstvu, odeće, jela i pića, drveća, biljaka, cveća, itd., do apstraktnih pojmova.

U ovom obimnom delu (38,5 tabaka, 615 str.), posle Uvoda o jeziku i nauci o jeziku, slede poglavlja o fonetici, morfologiji sa tvorbom reči, sintaksi, leksikologiji, istorijskom razvoju narodnog-govornog jezika sa posebnim osvrtom na fonetiku, formiranje i razvoj književnog jezika od pocetka 20. veka do danas, sa opširnim registrom na kraju - radi se o kompletnoj obradi svih osnovnih pitanja sistema jezika bačko-sremskih Rusina.

Ovim sintetičkim delom, dr Julijan Ramač sumira rezultate svog višedecenijskog pedagoškog i naučnog rada, nastavlja radove svojih prethodnika dr Havrijila Kostelnika, kodifikatora rusinskog književnog jezika i "oca rusinske književnosti", prof. dr Gabrijela Nadja i Nikole N. Kočiša, autora brojnih radova iz oblasti rusinske lingvistike iz pedesetih i šezdesetih godina prošlog veka, potvrdjuje ispravnost odluke koju su rusinski "prednjaci" doneli daleke 1919. godine, zasnovane na shvatanju - "dok je našeg jezika, biće i nas".

Ono što svakako predstavlja posebnu vrednost ovog dela jeste činjenica da autor sva pitanja rusinskog jezika sagledava vremenski i prostorno u kontekstu istorijskog razvoja i diferencijacije slovenskih jezika, zasnivajući svoje stavove na autentičnim primerima od najstarijih vremena do danas.

Sve u svemu, ovo delo prof. Dr Julijana Ramača će biti neophodan priručnik za izučavanje rusinskog jezika i književnosti ne samo za učenike i studente kojima je skromno u naslovu namenjen, već i za sve one koji se bave izučavanjem slovenskih jezika. S pravom je recenzent prof. Dr Jovan Jerković rekao da se pojava ovakvog dela u kalendaru svakog naroda obelezava crvenim slovima.

Mihajlo Hornjak

povratak na sadržaj

povratak na naslovnu stranu