1.
Др. ДИОНИЗИЙ НЯРАДИ:
“ПРАДЇДОВСКА ВИРА У ШВЕТЛУ ИСТОРИЇ”
Предисловиє.
У остатнїх часох нашли ше медзи нами даєдни людзе, котри почали бешедовац и писац о “врацаню” нашого народу на “прадїдовску” виру. Пишу новини о историї и о вири наших прадїдох, а на жаль нє пишу по правдзе, алє як им ше сце и - як им треба. “Правда вас вишлєбодзи” гвари святе Писаниє. Прето сом надумал, да по вельким и длугим преучованю историї нашого народа и нашей Церкви, напишем п р а в д у о п р а д ї д о в с к е й в и р и, о вири наших отцох и прадїдох.
Хто ми?
Ми Русини, котри у вири
признаваме главенство Римского Владики (св. Отца Папи) у Церкви
Христовей. То значи: ми признаваме, же тота Церква, з котру управя
Римски владика, є “єдна, свята, соборна (католїцка) и апостолска”, вона
основана од самого Христа Спасителя. То ми визнаваме, то шлєбодне дїло
нашей вири, то исповиданє
нашей
вири.
Вира то дар Божи. Алє Бог од каждого чловека, чи вон учени, чи нєуки глєда, да мужествено г л є д а п р а в д у и да будзе приправени исц за гласом правди так, як кед би чул глас самого Христа, котри му гутори: “Идз за мну!” (Мат.4.19-20)
Исповиданє правдивосци католїцкей вири и Церкви то основа нашого духовного живота. За тото исповиданє кажди щири и живи християн - католик готови жертвовац и сам живот, як то у перших часох християнства велї християнє и зробели.
Вира и народносц
Вельораз ше гутори и пише, о “нашей вири”, або о “рускей вири”. Така бешеда проциви ше самим основом християнства. Правдива вира, котру нам з нєба принєс сам Исус Христос, нє може буц вязана лєм на єден народ, бо вона одредзена за шицки народи того швета. Св. Писмо учи: “Єдно тїло, єден дух... єден Господь, єдна вира, єдно кресценє, єден Бог и Отец шицких” (Єф.4,4-6). Исус Христос придал свою науку, - придал свою Правду на чуванє своєй св. католицкей Церкви, котру основал, а нє єдному народови, да ю вон хранї и научує. И прето кажди правдиви християн длужен трим,ац ше своєй католицкей вири нє тато, же вона “його вира”, же то “руска вира”, алє прето бо католицка вира то вира Христова, вира правдива. А кед би ше дахто, хто нє член катол. Церкви прешведчел, же ше дацо у науки його церкви нє склада з правду, теди и вон длужен, да глєда тоту Церкву, котра ма полноту Христовей науки, а кед ю найдзе, муши ше єй твардо тримац, гоч би яки жертви зато мушел поднєсд. Так робели християнє у перших викох християнства, кед милийони умерали за виру Христову, так робя и нєшка прави християнє, котри знаю и паметаю, же “вира темель нашого спашеня” и же “без вири нє мож угодзиц Богу.”
Так и кажди Русин длужен чувац свою правдиву грекокатолїцку виру и муши мерковац, да нє “випаднє зоз Христового стада, котре Исус Христос придал апостолу Петрови да го паше.”
А тераз попатриме, якей вири були нашо прадїдове, котра є тота “прадїдовска вира” з котру нєшка кояки “цивилни просвитителє” сцу медзи нами муциц, унєсц роздор до нашого богобойного народу.
Перши висти у заходней Европи о Славянох на сиверу Карпатох.
Кед франачки цар Карло 797. року розбил державу Аварох або Оброх, теди християнє на Заходу дознали, же на сиверу Карпатох жию велї славянски племена, котри подобни тим, яки жили коло Дунаю у сушедстве Византско-римскей и Франачкей держави. Тоти племена жили подзелєни на мали держави. У политичним и просвитним погляду були барз нїско. П о в и р и б у л и ш и ц к и п о г а н є. Кед даєдно од тих племенох було лєпше орґанизоване, воно обично завойовало на слабших, котри нє були орґанизовани и над нїма пановало.
У першей половки дзевятого вику спущело ше єдно таке добре орґанизоване племе Варяшке зоз днєшнєй Скандинавскей. Воно вдерело на поєдни племена славянски, фински и литовски, котри бивали на востоку од рики Висли и Балтийского моря, и подложело їх под свою власц. Од тих племенох основало нову державу зос главним местом Новгород. Тота перша Варяшка або норманска держава медзи Славянами достала мено “РУСЬ” по мену єдного моцнєйшого варяшкого племена.
Тото нове Варяшко-Славянске племе “Русь” спущело ше по рики Днєпру по драже, як пише Лїтописец Нестор: “и з В а р я г о в в о Г р е к и” и под свою власц подложело други слявянски племена на югу и там положело фундамент новей держави зос главним местох Києвом на штреднїм Днїпру, котра ше держава познєйше волала “К и єв с к а Р у с ь”. Було то медзи роками 839 - 890. Києвска Русь була дакле орґанизована на концу дзевятого вику. В и р а т о г о н о в о г о Р у с к о г о н а р о д у б у л а Р у с к а п о г а н ь с к а в и р а - вира у Перуна и Даждбога.
Св. Владимир достал мено “Р а в н о а п о с т о л н и” управо прето, бо вон викоренєл медзи руским народом “руску виру” и заведол виру Христа Спасителя, котра є єдна єдина за шицких людзох того швета. У Новим Завиту нєт вецей анї єдного вибраного народу, як цо бул Жидовски народ у Старим Завиту. Исус Христос поволал шицки народи - шицких людзох - до своєй Церкви, по вири, яку нам принєс з нєба.
Скорей як почнєме препатрац, як ше далєй розвивала и ушорйовала Києвска Русь, попатьме накратко, як у тим часу випатрала Европа и други страни швета.
Европа
У 9. вику цала Европа яж до долнєй Лаби, до Ческого лєса и штреднього Дунаю була християнска. Початки християнства у Европи положели сами апостоли Петро и Павло. Уж од першого вику Рим и Петров престол були перше и главне огнїще християнскей вири, а по вири и просвити за цалу Европу. Римски владикове по приятей власци од самого Христа Господа розсилали по шицких странох Европи християнских мисионарох, да поучую и да кресца поєдни поганьски народи и да їх так виховаю. У дзевятим столїтию уж шщицки народи на Заходу Европи жили по науки Исуса Христа.
И полуострово Балкан там до Дунаю було цале християнске.
Азия.
У тим часу лєм Мала Азия од цалей Азиї була християнска, а други краї Азиї були у найвекшей часци поганьски. Лєм дзепоєдни места затримали виру, яку прияли од апостолох и їх наслїдникох.
Африка.
Сиверна Африка, котра була од першого вику християнска, страцела свой християнски образ у 5. и 6. вику.
Шицки други краї швета у тим часу були под власцу поганьских владарох и лєжали “у цми и цинї смертней.”
Цма поганьства у тим часу прицискала и шицки славянски племена у днєшнєй Русиї и України, а так исто и у других крайох над Карпатами.
Києвска Русь на концу 9. вику.
Києвска Русь аж под конєц 9. вику дозрела, да ступи до Церкви Христовей. И кед пришол тот час, да вона приме християнску виру, баш ше теди цали християнски Восток, а з нїм и цала Европа находзела у барз критичним положеню:
Нєзаконити цариградски патриярх Фотий започал отарговац Церкву Христову на Востоку од Апостолского Престола у Риму. Владаре києвскей Руси мали пред собу барз чежку задачу, да риша два вельки исторични задатки:
Да чим скорей преведу своїх поданих до Христовей Церкви и
Да найду и веберу прави жридла животворней вири, котра годна препородзиц їх нову славянску державу.
Попатьме тераз, як виглядала Вселеньска Церква Христова у 9. вику.
Вселеньска Церква Христова у 9. вику
Док ше у Европи на Востоку готовела поганьска києвска Русь на концу 9. и на початку 10. вику да ступи до Христовей Церкви, Церква Христова на Заходу Европи и на Востоку уж мала за собу полни 9 столїтия своєй дїлотворней минулосци. Тоти 9 столїтия можеме зґоднє подзелїц на 3 вельки часци або периоди. Перша часц у животу Христовей Церкви вола ше “г е р о и ч н а.” У тей часци Церква Христова з помоцу Божу мушела витримац найстрашнєйши муки и церпеня. Мученїческа крев безчислених мученїкох залївала шицки краї теди познатого швета. Тото героичне време у Христовей Церкви доконьчело ше на початку 4. вику, кед християнство надвладало силне поганство, и кед цар Константин видал свой так волани “Милански едикт” 313. року. На основу того едикту Христова Церква достала полну шлєбоду исповиданя вири.
Найвекши и найдрагоцинєйши скарб, яки Христова Церква винєсла зос 300-рочней кирвавей борби зос поганством бул:
а.) Є д н о с ц у в и р и и м о р а л у медзи шицкима християнами швета без огляду на край, або на бешеду, або на просвиту, або на народносц вирних, и
б) П р и н ц и п и є л н а н є о в и с н о с ц Ц е р к в и Х р и с т о в е й и с в я т е й в и р и од державней власци.
Тоти два скарби були оживотворени у тим же:
Теди шицки християнє визнавали єдного верховного вожда, а то бул римски владика, наслїдник св. Петра у Риму на його престолу, и Же Церква Христова була ушорена як потполна и од держави нєовисна орґанизация.