НАШ БИЗНИС ЦО ШЕ
СЛУЧУЄ ФОРУМ
ОГЛАШКИ АРХИВА
ВАШО ТЕКСТИ
РУСНАЦИ НА ИНТЕРНЕТУ
CYBER RUTHENIA
CYBER ART DOWNLOAD
RUSYN FONT ПОЧАТНИ БОК
http://rusyn-radio.dns2go.com/
Mr.Slavomir Oleyr
СТАРОРУСКИ (СТАРОРУСИНСКИ) ЯЗИК
Увод
Язик цеком часу подложни пременком под вплївом "вонкашнїх" (социолинґвистичних) и "нукашнїх" (психолинґвистичних) факторох. Язик истого народу хтори ше бешедовал у прешлосци розлични од терашньго язику дакеди нательо же є вецей анї нє розумлїви сучасному чловекови.
Од социолинґвистичних факторох хтори вплївую на формованє язика, медзи иншима то язик сушедних народох од хторих ше ”пожичую” слова часто у викривеней форми, вплїв нових технолоґийох кед ше найчастейше починаю хасновац слова зоз язику стредку одкаль тоти технолоґиї сцигли (наприклад ”гайзибан” викривене нємецке слово гоч є видумани у Енґлескей), як и вплїв дзепоєдних социялних слойох знука истого народу (язик ”елити”) хтори ше опредзелюю за одредзени, часто однародзени способ виражованя.
Од психолинґвистичних факторох вредно спомнуц природну тенденцию людзох ґу лєгчейшому вигваряню (докладанє лєбо одберяанє самоглашнїкох), тенденцию ґу цо лєпшому медзисобному ускладзованю змисту вигвареного и змисту думкох, тенденцию ґу цо лєпшей звуковней чистоти вигваряня итд.
Руски (Русински) язик нє винїмка од тих историйно-социолоґийно-психолоґийних процесох. Мож твердзиц же язик наших предкох бул розлични од нашого нєшкайшого язика и з тим у вязи мож поставиц питанє: як ”випатрал” тот наш пра-язик?
По єдней дефинициї, язик то ”сума медзисобно розумлївих диялектох”. Така дефиниция имплицитно виключує ”вельки” и ”мали” диялекти, кардинални и микро язики и кладзе до истей ровнї вредносцох, до єдней ґрупи, такволани язичя и локализми и диялекти и язики. Зводзи их на заєднїцки меновнїк, на бешеду як средство лєпшого медзисобого розуменя и комуникованя дукмох.
Кед ше историйни материял хторого єст, очисци од прешлей лєбо терашнєй политики и национализмох, вец мож найсц блїщацо ясни писани шлїди на нашим, Руским язику, таким яки ше бешедовал у давних часох и у тедишнїх руских крайох.
Метрика
Мало познати, а з боку наших науковцох ище менєй преучени факт же офицйни язик у Польско - Литовским князовстве (од 1386 по 1795 рок ), значи язик церкви, язик учених людзох и язик державних документох, окрем латинского, бул и русински язик. Рижни авторе зоз рижних жемох го наволую так як одвитує їх националним чувством лєбо потребом. Так го українски авторе наволую старо-українским, билоруски авторе старо-билоруским итд., док го сами Литванци наволую старо-русински (Old Ruthenian). На шесце, з периоду ПЛ князовства єст вельо историйни державни документи записани помедзи 15. и 18. виком хтори ше чуваю у архивох Русиї, України, Литваниї и Билорусиї. Велї з нїх ище нє публиковани, а з тих цо публиковани под назву ”Метрика”, мож видзиц же як випатрал официйни язик у ПЛ князовстве. На перши погляд такой видно же то анї нє литвански, анї нє польски язик, а ґу тому документи писани з кирилку.
Прецо праве русински а нє польски лєбо литвански язик вжати як официйни язик?
Перше треба наглашиц же теди Русини були населєни на векшини териториї князовства и були його конститутивни народ вєдно з Литванцами, и Поляками, а мена Україна, Українєц, Билорусия и Билорус ише нє були официйно прилапени як други мена за Русинох.
Кед ше врациме до часох пред формованьом ПЛ князовства, вец увидзиме же праве на тот язик (старо-русински) були прекладани перши церковни кнїжки и прето є и наволани церквено-славянски язик. Тот язик бул прилапени з боку Ватикану як литурґийски язик ище под час Папи Джона VIII (умар 882), и то бул язик писмених и школованих. Школованє, ученосц и писменосц (здогаднїме ше лєм преписованя кнїжкох) була ексклузивно церковна ствар, а церковни язик на тих просторох бул церквено-славянски т.є. старо-русински и нє чудне же школовани людзе писали и бешедовали на старорусинским язику и же тот язик бул официйни язик князовства. З того виходзи же за записованє Метрики бул хасновани церковни, односно старо-славянски лєбо церквено-славянски язик, хтори сами Литванци ище вше наволую старо-русински! Так дознаваме же старо-русински нє бул лєм официйни, алє и церковни язик у ПЛ князовстве, односно язик вири, култури и державней администрациї.
сл.1
Фотокопия ориґиналного
документу зоз ”Метрики”
сл. 2 Транслитерация документу зоз сл. 1 на сучасни билоруски алфабет
Церковни документи
Идуци до глїбшей прешлосци, до часох пред формованьом ПЛ Князовства, наиходзиме на церковни документи як жридла з хторих мож дознац о тедишньим язику. При читаню тих документох треба мац на розуме же су вироятно нє писани на народним бешедним язику, алє на язику школованих и учених яки ше теди хасновал у церкви и державней администациї. Заш лєм, и таки официйни язик ма основни елементи бешедного, народного язика зоз хторорго настал.
Християнство, а з нїм и писменосц, ше медзи Славянами розширело зоз Византиї як центру, прейґ Болгарскей и далєй на сиверо-заход прейґ сербских територийох. Тото ше збуло дзекуюци найбаржей братом Кирилови и Методийови хтори були послати до Моравскей почим обидвоме знали ”славянски” язик, а Моравци глєдали священїка. хтори би их учел и служел служби Божи на їх язику (Slavonic tongue). У пририхтованьох за роботу, Кирил видумал алфабет и з помоцу Методия преложел часци Святого писма а коло 866. року, литурґиї и служби зоз греческого на ”славянски” язик односно на язик яки ше теди бешедовал медзи Славянами у Моравскей и у Византиї. Коло 873. року Методий у Константинополю закончел преклад часцох Библиї з винїмком Кнїжки Макабейцох, а тиж преложел и "Nomocanon", гречески церковно-цивилни закон.
Од осмого та по дванасти вик, хасновали ше два ровноправни писма: ґлаґолїца и кирилка од хторих ґлаґолїца випатра же старша. У таблїчки - прилогу 1, паралелно приказани ґлаґолїца, кирилка и числа. Числа були писани хаснуюци букви як и у греческей системи писаня.
Єст рижни думаня и ище тирваю полемики же хтору азбуку видумал Св. Кирил. По єдних, то була ”ґлаґолїца” бо церковни документи з Моравскей писани на тей азбуки, а ”кирилку” видумали по єдних Св. Клемент Охридски, а по других шлїдбенїки Св. Кирила и йому на чесц тоту азбуку наволали ”кирилка”.
Важнєйше од того же хтора ше азбука кеди и дзе хасновала, то язик на хтори була прекладана церковна литература. Очиглядне же вона зоз греческого була прекладана на язик хтори ше бешедовал у Моравскей бо би ю иншак нє було змисла прекладац на други, вирнїком тиж нєрозумлїви язик.
Нєт сумнїву же ше теди (у 9. вику) Славянє на широкей териториї на хторей були населєни добре медзисобно розумели, та мож твердзиц же язик хтори ше бешедовал на териториї Моравскей бул цалком розумлїви Кирилови и Методийови, як цо и Моравцом бул розумлїви язик Кирила и Методия. Прето 863. року, моравски краль Вратислав II глєдал од греческого императора двох священїкох хтори би Моравцох учели християнству на славянским язику, почим намаганя талиянских и нємецких священїкох препадли праве пре нєзнанє локалного язика. Кирил и Методий були вибрани за тоту мисию, бо ше исти диялект хтори вони двоме знали, зоз малима розликами бешедовал и у Моравскей.
У прилогу - таблїчки 2, приказани даєдни слова хасновани у Церквено-славянским язику, писани з кирилку и їм одвитуюци слова у нашим руским сучасним язику.
Треба надпомнуц же Славянох часто наволовали и Русини / Рутени, окреме тих Славянох цо жили коло Балтицкого моря, Стреднєй Европи и коло Чарного моря, та велька вироятносц же перши преклади Библиї були преложени праве на язик зоз хторим ше служели тедишнї Русини. Прето ше тот язик окрем церковно-славянски, старо-славянски, старо-болгарски, старо-руски итд. може з истим кед нє и векшим правом наволац и старо-русински.
Прето же церковни кнїжки були преложени на старо-русински язик, прето же ше зоз тим язиком служела популация на найширшим просторе пред и под час ПЛ князовства и прето же тот язик розумели велї други народи (наприклад Руси и Татаре), тот язик бул длуго официйни язик на тих просторох Стреднєй Европи.
Арехеолошки шлїди
Тот исти язик, старо-русински, у литератури ше наволує ище и старо-болгарски, старо-македонски лєбо славяно-сербски, бо вон бул основа з хторей ше познєйше розвили болгарски, македонски и сербски модерни язики.
Болгаре племена гунского и финского походзеня. Стаємно ше населєли на територию Славянох хторих покорели у 7 - 8 вику и превжали їх язик и културу. Старо-болгарски у ствари язик Славянох хтори жили на териториї Мезиї и Тракиї односно мацерински язик Св. Кирила и Методия. Ориґинални болгарски язик на яким бешедовали под час насельованя на Балкан, то Прото-болгарски, цалком иншаки од Славянских язикох и з часом ше престал хасновац медзи Болгарами.
Красни приклад мишаня двох културох славянскей и болгарскей, видно у очуваних написох у камених церквох у месту Murfatlar у Румуниї зоз 8-9. вику хтори писани зоз кирилку, а даєдни написи помишани з рунами тє. азбуку хтору хасновали и Келти:
Натпис публиковани у кнїжки D. Barnea, I. Stefanescu. Din istoria Dobrodcei, t. III, 1971 а на нїм записане: ” А ТОНГАН ИЗ ПОЛОУ ТИБА ОБАСА ЕС АПЕ” цо на мишанїни Старо-славянского и Прото-болгарского язику значи: ”А ТОНГАН ЗОЗ ПОЛОВ ТЕБЕ ОБЕЦА ОСЕМ ОВЦИ”
ЕС (ES) = осем на Прото-болгарским
АПЕ (APE) = овци на истим язику.
Автор K.Попконстантинов наводзи же ше скоро шицки нєславянски слова хасновани у записох зоз камених церквох у Murfatlar-у, можу найсц и у Восточно-иранских (Памирских) и келтских язикох. Славянизация Болгарох, як видно, ище вше тирвала у 8 - 9 вику.
Буква ”он” у слове ”Тонган” на горнїм напису здогадує на ґотски руни ”О” и ”И” хтори у рижних варияцийох були хасновани од першого по єденасти - дванасти вик новей ери на подручу од Балканского полуострова по Нємєцку, Скандинавию и Британски острова.
Верим же будуци виглєдованя потвердза становиско же русинска (тє.славянска) писменосц нє настала з наставаньом кирилки лєбо ґлаґолїци, алє же є вельо старша, а єй шлїди записани з рунскима буквами. Болгаре з прилапйованьом славянскей култури, тиж почали прилапйовац и ”модернєйши” букви место рунских.
У прилогу число 3 указани ище єден приклад запису насталого у процесу мишаня прото-болгарского и славянского (старо-русинского) язика.
ЗАКЛЮЧЕНЯ
1. Писани шлїди русинскей / славянскей култури мож найсц и у рунских написох у стреднєй Европи, бо пред зявеньом кирилки и ґлаґолїци вироятно хасноване рунске писмо як обще розширене у Европи од 1-го по 12-ти вик кед є подполно заменєне з латинку и кирилку.
2. Язик хтори ше наволує церквено-славянски, старо-руски, церквено-сербски, старо-українски, старо-билоруски и тд. мож з єднаким кед нє и векшим правом наволац старо-русински, бо у часох прекладаня библиї з греческого, Русини насельовали обласци од Балканского полуострова по Сканинавию и од Чарного по Балтицке морйо и то бул язик на хтори перше преложена библия.
3. Болгаре ше при своїм насельованю на Балкан стретали и войовали з Русинами и ище по нєшка у їх язику мож найсц назву ”Руснаците” под хтору подрозумюю Русох. Старо-болгарски язик то язик Русинох, односно диялект славянского язику хтори бул найрозширенши и хтори Болгаре научели.
4. Русини у Стреднєй Европи тє. у Моравскей, прияли християнство од Кирила и Методия коло 866 року, значи 122 - 125 роки скорей як други Русини у Русьi у хторей були покресцени коло 988 року.
5. Кирил и Методий прекладали церковни кнїжки на свой мацерински язик хтори найлєпше знали а хтори ше теди бешедовал и у Моравскей. Прекладац кнїжки на язик хтори би Mоравци нє розумели, нє мало би змисла бо уж препадли таки пробованя на нємєцким и латинским язику.
6. Русински бул официйни язик у Польско-Литовским князовстве и на нїм водзена державна кореспонденция и служени богослуженя ище од часох Кирила и Методия, та по розпад Князовства.
ПРИЛОГ 1
Таблїчка 1: Паралелни приказ буквох и числох писаних зоз ґлаґолїцу и кирилку
У слїдуюцей таблїчки приказани даєдни слова хасновани у Церквено-славянским язику, писани з кирилку и одвитуюци слова у нашим сучасним язику. Наглашени часци (акценти) слова видзвигнути и означени з апострофом: