| |
Др Юлиян
TАМАШ
РУСИНСКЕ
ПИТАНЄ У ШТРЕДНЄЙ ЕВРОПИ
История русинского питаня у штреднєй Европи почина зоз
фактом же етноним “Русин” (“Рутен”) од ХII вику та по
нєшка означує, у найширшим смислу пред формованьом европских нацийох, шицких
восточних Славянох; у узшим смислу, зоз становиска етнолоґиї, означує
старобивательох Карпатох як їх стабилни етноґрафични простор. У ширшим
смислу историйного простору етноним “Русин” облапя, як старши, предки
нєшкайших Українцох, та до розпадованя Австроугорскей и до формованя
українскей нациї и їх держави, Українскей ССР*. Русини хтори остали, з
розпадованьом Австроугорскей 1918., у новоформованих штредньоевропских
державох, Польскей, Чехословацкей, Мадярскей и Югославиї, затримали по нєшка
етноними “Русин”, “Руснак”, “Лемко”, зоз старшима верзиями етнонима
“Угрорус” и новшима “Виходняр” (восточни Словак) и югославянски “Руснак”.
Судьба Русинох звонка Українскей ССР завишела од политики державотворних
нацийох спрам меншинох. За шицко характеристичне же би ше зоз подобним
механїзмом преглашело окремносц Русинох у каждей штредньоевропскей держави,
же би ше пререзало историйни и културни вязи Русинох и Українцох як
наймоцнєйши и найчитлївши, и же би ше так пошвидшало асимилацию Русинох до
державотворних штредньоевропских нацийох.
За векшину Русинох штреднєй Европи
характеристичне же су припаднїки грекокатолїцкей церкви - од 1596. Галичина,
а од 1646. Закарпат’є (Прикарпат’є) - док Русини и Українци звонка штреднєй
Европи числени припаднїки православней церкви, цо нєпреривно олєгчує їх
асимилованє до Русох. Грекокатолїцка церква кельо Русином Галичини и
Югославиї чувала национални и културни идентитет, тельо олєгчовала: перше,
преводзенє до католїцкей вири, а потим подполну денационализацию до
державотворних католїцких штредньоевропских нацийох, до Полякох, Словакох и
Мадярох. Нєшка, нєурядово, без прецизного попису, Русинох и Лемкох у
штреднєй Европи єст коло милион: у Югославиї их урядово єст коло 25.000, у
Ческо-Словацкей як Русинох-Українцох єст их тиж тельо, У Польскей нєурядово
коло 150.000, у Закарпатскей обласци нєурядово их єст коло 800.000. Число
Русинох у ХХ вику стаґнує, бо буквално нїґда нє мали до конца припознати
национални и културни идентитет - окрем у Югославиї, дзе су малочислени и
одрубани од матичного етноґрафского простору - та були остатнї живи доказ
єдного старого славянского идентитета, а зоз тим и слаби историйни
интеґративни фактор на своїм жридловим историйним просторе. После
розпадованя Австроугорскей, зоз Сен-Жерменским миром и Вашинґтонску
конвенцию Русином обецана автономия.
У Масариковей и Бенешовей Чехословацкей
держави з першей нагоди була лєм формално витворена. Нїґдзе до конца нє була
виведзена. З одлуку Коминтерни 1924. року же нє постої окремни русински
народ, и после половки ХХ вику, у Чехословацкей ше Русини административно
преводза до Словакох. Бо наводно їх русински язик лєм восточни диялект
словацкого язика.
Медзитим, то було погришне обгрунтованє.
Исправне толкованє же такволани восточнословацки диялект, у ствари, язик
Русинох, дзе Русини нє Словаци, анї нє Словяци (як их наволал Гнатюк) з
декретивним линґвистичним пременованьом.
У Чехословацкей и штреднєй Европи
русинске питанє зняте з дньового шора, а асимилация по розпадованю
социялистичних державох у штреднєй Европи достала пошвидшанє. Там дзе остали
вирнїки грекокатолїцкей церкви, а то знова Польска, Чехословацка, Україна,
Мадярска и Югославия, гоч ше у векшини тих жемох бешедує о Словакох,
Полякох, Мадярох русинскей вири (грекокатолїцка церква), ми нєшка зоз
сиґурносцу знаме же то, у ствари, и шицки бувши (чи и будуци?) Русини,
асимиловани до припаднїкох державотворних нацийох штреднєй Европи.
Руске питанє у штреднєй Европи нєшка
политично знова актуализоване. Його важносц през историю штреднєй Европи анї
кус нє менша од єврейского або ромского питаня. Осем вики ровнодушносци
Европи змоцнюю його актуалносц. Историйни феномен хтори прежиє осем вики ма
право на живот.
Свойо предкладанє цо поробиц з русинским питаньом у штреднєй Европи нєшка
починам зоз здогадованьом на думанє Вилиєма Ситон-Вотсона Старшого, котри у
кнїжки “Нова Словацка” (“Тhe New Slowakia”, 1924, бок
800) гварел же нє будзе мира у штреднєй Европи - а йому як познатому
познавательови историї штреднєй Европи и Балкана мушиме вериц - док ше нє
риши меншинске питанє, бо меншини населюю велї гранїчни подруча и зоз тим, у
вигодних историйних нагодох, природно дестабилизую постояци гранїци. Думам
же меншини нє шму викуковац зоз своєй держави, прейґ гранїци, на свойо
матични териториї як на простор щесца за гранїцу. Же би меншини препознали
простор щесца у власней держави, державотворни нациї штреднєй Европи муша
пременїц политику спрам нїх, а то значи же меншини нє шму буц нєжадани або
нєволани госци. Колективни права меншинох треба видзелїц зоз гражданских
правох. Зоз тим нация нє будзе основни конституент держави, алє то будзе
поєдинєц (граждан як дозрета людска особа), културни идентитет (и нация и
меншина), а економия будзе тот реґулатив, тот витор хтори розженє павуки цо
нєбо замрежели, хтори повяже людзох, держави, нациї и меншини у нїх. Гранїци
так омегчаю, а повяжу ше людзе зоз штреднєй Европи и нє буду ше правиц мури
медзи нїма, мури медзи державами, нациями, меншинами, професиями, особами -
та и мури у душох особох, людзох як поєдинцох, зоз тим падаю.
Предкладам же би ше у шицких державох
штреднєй Европи припознало Русином реґионални, културни и национални
интеґритет. Наймоцнєйша одбрана националного интеґритета нє держава, як цо
ше погришно думало у Европи у остатнїх трох викох, алє економия и култура.
Монета и култура найлєпши чуваре и националних идентитетох и людского
достоїнства. Русином нє таке важне чи су народ чи нация.
Русини то Европа з ясним културним идентитетом. Прето им реґионални културни
идентитет и културна автономия достаточни. Европу (Полякох, Словакох,
Українцох, Мадярох, Югославянох) то вельо нє кошта, Русином досц, а и Европа
и Русини доставаю здрави цивилизацийни критериюм преверени през седем вики
историї штреднєй Европи. Можебуц же ше зоз тим верификує твердзенє же ше з
церпеньом сцигує до щесца и же нє без причини поведзене у єдним старим
греческим запису: Русин то видра. То гутори же: Вам нє чкодзи, а нам добре!
______________
* У ствари, дзехтори як першу українску державу видза Галицко-Волиньске
князовство, а як другу краткотирвацу Українску Народну Републику (1917),
котрей на чолє бул Михаил Грушевски. Нєшка, розуми ше, иснує
Република Україна.
|